پیش دبستانی و دبستان غیردولتی پسرانه تلاش اداره کل آموزش و پرورش استان تهران

تربیت صحیح از دیدگاه اسلام و قرآن

تربیت اسلامی بی تردید یک از اساسی ترین بخش های معارف اسلامی است ؛ امّا متاسفانه بسیار مهجور واقع گردیده و محقّقین و صاحب نظران به جنبه های دیگر اسلام بیشتر پرداخته اند و نیز روان شناسان معاصر ما ، بیشتر به منابع غربی چشم دوخته اند و از منابع سرشار از حکمت قرآن و اسلام دور مانده اند

هنگامی که از تربیت اسلامی سخن می گوییم ، اساس این سخن بر چند منبع استوار است : نخست متن قرآن و سپس احادیث و سیره ی عملی امامان و معصومین ؛ و این مقاله به بررسی تربیت از دیدگاه دین اسلام ، بنابر متن قرآن کریم و احادیث می پردازد .

شناخت واژه ی ( تربیت)

تربیت از ریشه ی (رَبَــوَ) به معنی زیادت و فزونی است.(1) این واژه در فارسی معادل پرورش ، رشد یا رویانیدن است که در قرآن کریم هم اغلب به همین معنی به کار برده شده است .(2)

روش های تربیتی از دیدگاه قرآن

با دقّت در متن آیات قرآن کریم ، چند روش اصلی تربیتی از آیات برداشت می گردد که در ذیل عناوین و سپس شرح هریک را می بینیم :

                                         1- روش واجب سازی (قانون گذاری)

                                         2- روش محاسبه گری

روش های تربیتی قرآن          3- روش زمینه سازی

                                          4- روش الگو سازی

                                          5- روش رویارویی با نتیجه ی کار

1 - روش واجب سازی (قانون گذاری)

همانگونه که خداوند تبارک ، پاره ای از دستورالعمل های اساسی که به کار بستن آنها ضروری است را به عنوان امر واجب و فریضه قرار داده است ،(3) باید برخی از قوانین را برای کودک وضع نمود و چهارچوب گذاری کرد . زیرا "فریضه سازی در تربیت ، تضمین کننده ی مداومت و محافظت است ؛ چرا که فریضه امری است که به هر حال باید انجام پذیرد ."(4)

برای نمونه : احترام به پدر و مادر ، مسواک زدن هر شب ، با صدای آرام سخن گفتن و موارد از این دست می تواند واجب سازی شود.

در قرآن در باب مسائل اخلاقی(5) ، مسائل جنسی(6) ، مسائل اجتماعی(7) چهارچوب گذاری های محکمی انجام گرفته است .

2 - روش محاسبه گری

روش دیگر اصل (محاسبه ی خود) است ، در حدیثی از پیامبر (ص) می خوانیم : (خویشتن را محاسبه کنید ، پیش از آنکه به حساب گذاشته شوید.(8))

در این روش باید به کودک آموخت که همواره رفتار و کردار خودش را مورد ارزیابی قرار دهد ، بعضی خانواده ها یک تخته در اتاق کودک خویش قرار داده اند و هرروزه کارهای خوب و بد فرزندشان را روی تخته می نویسند و در آخر روز آنها را در دو کفه ی ترازو می سنجنــد . این روش می تواند به کودک بیاموزد که در هر لحظه عملکرد و واکنش خویش را مورد ارزیابی قرار دهد و هنگام عصبانیت یا ناراحتی ، متفکرانه اقدام کند . می توانیم به فرزندمان بیاموزیم که هر شب پیش از خواب به کارهایی که در طول روز انجام داده ، فکر کند و خودش در مقام قضاوت، کارهای خوب و بدش را تمییز دهد و برای روز بعد برنامه ریزی نماید . یا هنگامی که با خواهر یا برادرش درگیر شده است و برای شکایت و داوری به نزد ما می آید ، ابتدا به او بگوییم : عصبانی به نظر می رسی! با این جمله ی شگفت انگیز او را به فکر وا میداریم که اکنون عصبانی هستم ، چه کاری باید انجام دهم و چه تصمیمی بگیرم؟ که این همان خود محاسبه گری است .

3 - روش زمینه سازی

حالات و اعمال آدمی در بستر شرایط و موقعیت ها می روید و شرایطی که ما برای فرزندمان فراهم می آوریم ، زمینه ساز شکل گیری روحیه و استعداد و در نهایت تصمیم گیری و عملکرد کودک است . در ذیل چند نمونه از موارد زمینه ساز که در اسلام بسیار سفارش گردیده را بیان می کنیم :

1 – انتخاب همســر مناسب ( که یکی از حقوق فرزند بر پدر است )

2 – تغذیه در هنگام بارداری مادر

3 – انتخاب نام نیکو

4 – جوّ حاکم بر خانواده و تعامل میان اعضای خانواده

5 – محل زندگی و ...

4- روش الگو سازی

در این روش مربّی(9) می کوشد الگویی با نمونه رفتار و عملکرد مطلوب در معرض دید کودک قرار دهد ، تا کودک بتواند مطابق آن عمل نموده و تحوّلی در خود پدید آورد . البتّه این نکته شایان بیان است که کودکان به خاطر فطرت پاکی که دارند ، والدین خود را نیز پاک می دانند و از آنجا که خود راستگو هستند ، هرگز در باورشان نمی گنجد که پدر و مادرشان دروغ بگویند . پس نخستین الگو و اسوه برای هر کودکی پدر و مادرش است .رفتار و تعاملات اجتماعی والدین حتی درسنین بالا هم الگوی فرزندشان است .

البته این روش یک مرز بسیار حساس و باریک دارد ؛ این که کودک از مقایسه شدن زیاد و تحقیر شدن در قبال فرزندان دیگران بیزار است! و این آفت این روش است .

از دیدگاه قرآن کریم به طور واضح پیامبر اسلام(ص) اسوه و الگوی مسلمانان است : (در وجود رسول خدا(ص) برای شما الگویی نیکو است (10))

و یا در جایی دیگر حضرت ابراهیم(ع)(11) ، حضرت ایّوب(ع)(12) ، حضرت یونس(ع)(13) و دیگر پیامبران الگوهای مناسب رفتاری معرّفی شده اند .

5- روش رویارویی با نتیجه ی کار

در این روش ، پیامدهای عملکرد کودک به وی نشان داده می شود . مثلا وقتی با بی نظمی اتاقش را بهم ریخته ، در آرامش او را به اتاقش برده و از او می خواهیم که عاقبت بی نظمی را ببیند و او به شکل غیرمستقیم می سنجد که کار نادرست او چه پیامدی داشته است و یا در هنگام انجام رفتار نادرست ، عواقب کارش را به وی گوشزد نماییم . البته که هدف انتقام گرفتن نیست ، در حدّی که متوجه شود و از خطای خویش بازگردد.

از این مدل تربیتی در قرآن کریم بسیار مشاهده می کنیم : (ایشان بر ما ستم نکردند بلکه بر خود ستم روا داشتند. (14))

نکات دیگر در باب تربیت فرزند

همانگونه که خداوند در آیه ی هفتم سوره ی طلاق فرمود : (لا یُکلِّفُ اللهُ نفساً إلّا ما آتاها)(خداوند هرکس را به اندازه ای که به او داده است مکلّف می کند ) و یا در جایی دیگر به پیامبر (ص) سفارش می کند که ( با مردم به اندازه ی فهم آنان سخن بگو(15) ) ما نیز باید سطح مخاطب و فرزندمان را بدانیم و به اندازه ای که درخور سن و شرایط دیگر است ، از او مطالبه نماییم .

تا 4 سالگی نباید انتظار داشت که کودک تکلیف پذیر باشد ، البته در خلال این سال ها می توان کودک را از طریق بازی های هدفمند با بسیاری از قوانین و آداب آشنا نمود . از 4 سالگی می توان به تدریج انتظار داشت که کودک اصطلاحا خوب و بد را تشخیص دهد. (البته که در مسائل مختلف ، این سن متغیر است ) از حدود 10 سالگی می توان انتظار داشت که کودک ، استقلال فکری نشان دهد و نظام فکری خویش را آرام آرام پی ریزی نماید.

نکته ی مهم دیگر این که مجازات و تنبیه متناسب با اندازه ی خطای مرتکب شده باشد ، و در بسیاری از موارد نیز باید مسامحه و چشم پوشی نمود . البته در خصوص مجازات و شیوه ها و انواع آن می توان مقاله ی مبسوط دیگری به نگارش در آورد .

______________________________________________________________________________________________

1 – (ربا) که زیادتی از اصل پول است نیز از همین ریشه است .

2 – (..... وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا) ( وبگو خدایا به پدر و مادرم که در کودکی مرا تربیت نمودند ، رحم بنما.) سوره ی اسرا آیه ی 24

3 – مانند : (سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا....) سوره ی نور آیه ی نخست، در این سوره خداوند احکامی را واجب می شمارد.

4 – نگاهی دوباره به تربیت اسلامی – خسرو باقری – صــ98

5 – (..... لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ وَالَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ۚ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِینَ تَضَعُونَ ثِیَابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ۚ....)( کودکان نابالغ در سه زمان برای ورود به اتاق والدین باید اجازه بگیرند : قبل از نماز صبح ، هنگام استراحت ظهر ، پس از نماز عشا در هنگام خوابیدن ) سوره ی نور آیه ی 58

6 – (..... لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ....)(با زنان مباشرت نکنید) سوره ی نساء آیه ی 43

7 - (.... ذَٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا .....) سوره ی بقره قسمتی از آیه ی 282

8 - (حاسِبوا قبلَ أن تُحاسَبوا) بحار االنوار – جلد 7 – صــ73

9 – والدین یا معلّمان

10 – (لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ..... ) سوره ی احزاب آیه ی 21

11 - (لَقَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ ..... ) سوره ی ممتحنه آیه ی 4

12 – (وَأَیُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ) سوره ی انبیاء آیه ی 83

13 – (.... سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِین87 فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمّ.....) سوره ی انبیاء آیه ی 87 و 88

14– (....وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) سوره ی بقره آیه ی 57

15 – (.... أَنْ نُکَلِّمَ اَلنَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ) بحارالنوار جلد 1 صــ146 

     منابـع:

1 – قـرآن کریم

2 الحازمی ، خالد - أصول التربیّه الاسلامیه -  بصائـر

2 باقری ، خسرو نگاهی دوباره به تربیت اسلامی انتشارات مدرسه ( چاپ هفتم)

3 - مجلسی ، محمّد باقر بحار الانوار موسسه الوفاء (بیروت)

بازگشت به صفحه قبل...